Alper Gezeravcı, Axiom 3 göreviyle Ocak 2024'te Uluslararası Uzay İstasyonu'na gitti ve iki haftalık görevin ardından Şubat 2024'te Dünya'ya döndü. Görev sürerken bize en çok sorulan soruları ve yanıtlarını burada topladık.
Sorular güncelliğini yitirmedi: çoğunun cevabı Axiom 3'e değil, yörünge hareketine, ısı aktarımına ve bağıl harekete dayanıyor — yani lise fiziğinin konularına. Bağlantılı olduğu yerlerde ilgili ders notumuza yönlendirdik.
İstasyon ve yörüngesi
Uzay istasyonu Dünya'dan ne kadar uzakta?
İstasyon Dünya'nın yüzeyinden 413 ila 422 km uzaklıktaki bir yörüngede dönüyor.
İstasyonun yörünge hızı ne kadar?
İstasyon bulunduğu yörüngede kalabilmek için 27.000 km/saat gibi bir hızla hareket ediyor. Bu hızla her 93 dakikada bir Dünya'nın etrafında bir tur atıyor. Bu hız sayesinde istasyon sürekli Dünya tarafından çekildiği halde Dünya'ya düşmeden dönebiliyor. Yörüngede kalmayı sağlayan kütle çekim kuvveti, 12. sınıf fizik konuları içindeki Kepler yasalarının da konusu.
İstasyon neden Dünya'ya düşmüyor?
Dünya'ya düşmemesi yörünge hareketiyle alakalı. Tıpkı Ay'ın Dünya etrafında döndüğü gibi istasyon da çok daha yakın bir yörüngede ve yüksek bir hızla Dünya etrafında dönüyor. Diğer taraftan evren her şeyin kara delikler tarafından yutulduğu bir yer değil. Bunun da nedeni aslında ilk sorudaki gibi. Her şeyin bir hareketi var ve bu hareket nedeniyle cisimler bir kara deliğin içine düşmüyor.
Astronotlar bu hızı hissediyor mu?
Biz insanlar Güneş'in etrafında bundan daha yüksek bir hızla hareket ediyoruz. Tabii bir şey hissetmiyoruz. Bunun en temel nedeni aslında hızın hissedilir bir şey olmaması. Genellikle arabayla giderken hızı değil sarsıntıları hissediyoruz. Çok sarsıntısız bir araçtaysak (mesela konforlu bir hızlı tren) hızımızı hissetmeyiz. Uzay istasyonu da sarsılmadığı için astronotlar bir şey hissetmiyorlar. Bu arada bir ipucu: astronotlar bize göre dakikada 500 km yol giderken biz de onlara göre 500 km yol gidiyoruz. Kimin hareketli kimin durgun olduğunu söyleyemiyoruz. Hareket bir referansa göre tanımlanan bir kavram — bunu Kuvvet ve Hareket ders notumuzda referans noktası başlığı altında ayrıntılı anlattık.
Kenetlenme bu hızda nasıl oluyor?
Kenetlenmeden önce istasyonla aynı hıza ve aynı yörüngeye oturuluyor. Bundan sonrasında yapılması gereken çok küçük manevralar. Tıpkı Dünya bu kadar hızlı dönerken yolda yürümekte ve bir kapıdan içeri girmekte zorlanmamamız gibi. Yani Interstellar filmindeki gibi kendi etrafında dönmekte olan bir uzay aracına tehlikeli bir birleşme yapılmıyor.
Dünya oradan nasıl görünüyor?
400 km yükseklikten bakıldığında, yarıçapı yaklaşık 6371 km olan Dünya'da ufuk çizgisine olan uzaklık yaklaşık 2300 km olur; yüzey boyunca ölçülürse yaklaşık 2200 km. Atmosferdeki toz, nem ve bulutlar devreye girince gerçekte seçebildiğiniz mesafe bundan kısalır. Karşılaştırmak için: Türkiye batıdan doğuya yaklaşık 1600 km genişliğindedir, yani ülkemizin tam üstündeyken bir uçtan diğer uca bakmaktan biraz daha uzağı görürsünüz. Bu mesafe Dünya'yı bir küre olarak görmek için yeterli olmamakla birlikte Dünya'nın küreselliğini bu mesafeden algılayabilirsiniz. Daha net şekilde anlamak için aşağıdaki videoyu izleyebilirsiniz.
İstasyonda yaşam
Astronotlar birbirlerini nasıl duyuyorlar?
Astronotların özel kıyafetler olmadan yaşayabilmesi için kabin basıncı var. Yani istasyonun içinde tıpkı Dünya'da olduğu gibi hava var. Hem bu havayı soluyorlar hem de konuşma sırasında ses dalgaları bu ortamda yayılıyor.
Soludukları hava saf oksijen mi?
Saf oksijenle dolu bir kabini patlamaya hazır bir bomba gibi düşünebilirsiniz. Böyle olsaydı herhangi bir tehlike anında bütün istasyon ve astronotlar zarar görebilirdi. Astronotların da daha konforlu bir şekilde nefes alıp vermeleri için ortamın hava kompozisyonu ve basıncı tıpkı Dünya'daki gibi. Böylece astronotlar konforlu bir şekilde çalışmalarını sürdürebiliyorlar.
Uzayda hava nasıl, soğuk mu yoksa sıcak mı?
Uzayda hava yok. Eğer Dünya'nın yörüngesinde boşlukta durursanız Güneş ışınları ona bakan tarafınızı çok yüksek sıcaklıklara çıkarır. Diğer tarafınız ise dondurucu soğuklarla karşı karşıya kalır. Uzay boşluğunda kendi etrafınızda kuzu çevirme gibi dönerseniz dengeli bir sıcaklık elde edebilirsiniz. Bunun nedeni uzayda ısının yalnızca ışımayla aktarılabilmesi: iletim ve taşınım için gereken madde ortamı yok (ısı ve sıcaklık ders notu). Tabii astronotlar istasyon içerisinde sıcaklığı dengelenmiş bir yapı içinde bulundukları için bu sorunları yaşamıyorlar.
Astronotlar orada ne kadar kalıyor?
Genellikle istasyon görevlerinde astronotlar uzayda bir yıla yakın bir süre geçiriyorlar. Axiom 3 özel bir görev olduğu için astronotumuzun da içinde bulunduğu grup orada iki haftalık bir süre geçirdi. Alper Gezeravcı Dünya'ya döndüğünde istasyonun uzun süreli mürettebatı görevine devam ediyordu.
Deneyler neden uzayda yapılıyor?
Dünya'da yerçekimsiz ortam deneyimi çok kısa süreliğine sadece pilot ve astronot eğitimi için yaratılabiliyor. Örneğin bitkilerin bu ortamda yetişmesinin nasıl ilerlediğini gözlemlemek isterseniz uzayda olmanız gerekiyor. Yerçekimsiz ortamda yapılmak istenen biyolojik, kimyasal ve fiziksel deneyler mecburen burada yapılıyor. Canlı yaşamının uzay ortamında sürdürülebilmesi ve farklı malzemelerin uzay ortamında üretilebilmesi gibi hedeflerle çeşitli deneyler yapılıyor.
Görev ve dönüş
Dünya'ya nasıl döndüler?
Dünya'ya dönmek için bulunulan yörüngeden ayrılmak gerekiyor. Saatte 27.000 km hızla dönerken Dünya'ya inilemez. Bunun için istasyondan ayrılıp frenleme manevrası yapılıyor. Bu frenleme nedeniyle artık Dünya'nın etrafında çembersel bir yörünge izlemiyor oluyorlar. Bu şekilde Dünya'nın atmosferine girecek bir şekilde ilerliyor oluyorlar. İlk olarak atmosfere yüksek bir hızla girip güvenli bir şekilde yavaşlıyorlar. Bunun için bulundukları kapsülün ısı kalkanını kullanıyorlar. Hızları belirli bir seviyenin altına düştüğünde de sırayla farklı paraşütler açıyorlar. Sonuç olarak okyanusa yumuşak bir iniş yapıyorlar. Böylece çok az bir yakıtla iniş yapabiliyorlar. Bu da en ekonomik çözüm.
Uzay yolculuğu vücuda zarar verir mi?
Bunun için temel bir neden yok. Alper Gezeravcı'nın kaldığı süre diğer astronotlarla kıyaslandığında çok kısaydı. Uzun süre kalan astronotlar için bu sorunların yaşanmaması için çeşitli önlemler alınıyor. Örneğin astronotlar burada düzenli spor yapıyorlar ve düzenli sağlık kontrollerinden geçiyorlar. Eğer bu tarz önlemler alınmıyor olsaydı astronotlar kas kaybı başta olmak üzere ciddi sorunlar yaşayabilirdi.
Uzayda zaman daha mı yavaş akar?
Astronotlar için zaman neredeyse Dünya'dakiyle aynı hızla akıyor. Bilim kurgu filmlerinde gördüğümüz olaylarda ya ışık hızına yakın çok yüksek hızlara çıkılıyor ya da çok yüksek kütleli kara deliklerin yanından geçiliyor. Bu bahsettiklerim zamanın ciddi anlamda yavaşlamasına neden oluyor. Fakat yörüngedeki astronotlar için bu zaman farklılıkları ihmal edilecek düzeyde küçük. Yani Alper Gezeravcı 14 günde Dünya'da ne kadar yaşlanacaktıysa yörüngede de o kadar yaşlandı. Zamanın hıza ve kütle çekimine bağlı olarak değişmesi 12. sınıf fizik konularındaki özel görelilik başlığının konusu.
Alper Gezeravcı uzay turisti mi?
Bu sorunun yanıtı bakış açısına göre değişebilir. Örneğin uzaya çıkan ilk insan Yuri Gagarin tamamen otomatik bir sistemle uzaya gitti ve geldi. Yani uzay aracını kullanmadı. Elbette çok ciddi eğitimler almıştı. Fakat bu ilk için öncelik bir insanın güvenli bir şekilde uzaya gidip gelmesiydi. Bu başarı insanlığın önünü açtı. Alper Gezeravcı'dan önce yüzlerce insan uzaya gitti. Bunların bazıları çok kritik görevlerdi. Gezeravcı'nın uzay yolculuğu insanlık ve bilim açısından elbette bu kritik görevler arasında yer almıyor. Fakat ülkemizin bu tarz iş birliklerine girmesi ve bir ilke imza atması açısından oldukça önemli. İlklerden beklentilerimizi değiştirmek gerekiyor olabilir. Apollo 11 astronotları Ay'a gidip geldiklerinde Amerika'da çok geniş bir kesim protestolarda bulunmuştu, "paramız buna harcanıyor" diye. Fakat bu yolculuklar Amerika'yı bu alanda çok ileriye götürdü. Bu konular politik açıdan çok tartışmalı olabilir ama çok önyargılı olmamayı ve daha fazla bilgi sahibi olmayı tercih edebiliriz.
Uzayda çalışmak
Uzaya hangi meslek grupları gidiyor?
Havacılık ve uzay alanlarına yakın kişiler öncelikli olsa da şimdiye dek birçok bilim insanı, mühendis ve doktor uzaya çıktı. Sayısal alanlar şimdilik öncelikli görünüyor.
Astronotlarda çeşitli bilgi ve becerilerin yanı sıra fiziksel ve zihinsel sağlık ile ekip çalışması yatkınlığı gibi özellikler aranıyor.
Uzayı nereden araştırabilirim?
İnternette çok zengin kaynaklar var: NASA ve Wikipedia bunlardan bazıları. İngilizceniz varsa sorun yaşamazsınız. Yoksa da bir çeviri aracı kullanarak bile bayağı bir şey inceleyebilirsiniz.
